Akademik Köşe

Veteriner Hekim Bakteriyolog Adil Mustafa Şehzadebaşı

11 Haziran 1871’de İstanbul’da doğmuştur. Babası Dağıstanlı Ziya Paşanın oğlu Yarbay Yusuf Ziya’dır. İlk öğrenimini Gelibolu’da, orta öğrenimini Halep Askeri Rüştiyesi ve Çengelköy Askeri İdadisinde yapmıştır. 1889’da bir yıl önce Tıp Okulundan alınarak tekrar Harbiye’ye nakledilmiş olan veteriner sınıflarına giriş imtihanını birincilikle kazanmış ve bu okula öğrenci olmuştur. 1890’da okulun birinci ve ikinci sınıf öğrencileri arasında Avrupa’ya gönderilecek öğrencileri seçmek amacı ile imtihan açılmıştır. Kazanan dört öğrenci arasında Adil de bulunuyordu. Beş yıl için Fransa’daki Alfort Veteriner Okulu‘na gönderildiler. Adil, Alfort’da hocalarından büyük Bakteriyolog Nocard ‘a kendini çok sevdirmiş ve yurda döndükten sonra ondan öğrendiklerinden çok yararlanmıştır. Adil öğrencilik yıllarında gösterdiği başarıdan dolayı 1892-93 öğretim yılında gümüş madalya ödülü kazanmıştır. 1895’te Alfort Veteriner Okulundan veteriner diploması alarak yurda dönen Adil, Harp Okulunda bulunan veteriner sınıflarına yüzbaşı rütbesi ile emrazı sariye (salgınlar) ve teftişi lühum (et muayenesi) hocalığına tayin edildi.

Alfort Veteriner Okulu

1893’te İstanbul’da çıkan kolera salgınında hastalığı incelemek üzere Pasteur Enstitüsü (Paris) bakteriyologlarından Chantimes İstanbul’a gelmişti. Araştırmalarını tamamlayıp Paris’e dönmeden İstanbul’da bir bakteriyoloji laboratuvarı açılması gereğini belirtmiş ve bu iş için de Dr. Maurice Nicolle ‘ü tavsiye etmişti. M. Nicolle 1894’te İstanbul’a geldi ve aynı yıl Bakteriyolojihane-i Osmani kurulmuş oldu. 1897’de Adil Mustafa, Maurice Nicolle’e muavin olarak görevlendirildi. Aynı zamanda Askeri Veteriner Okulunun dördüncü sınıf bakteriyoloji ve emrazı sariye derslerini de üzerine almıştı. Adil bu bakteriyoloji müessesinde dört yıl kadar Nicolle’le çalıştı.

Pasteur Enstitüsü

İşte bu yıllar Adil ve Nicolle için çok verimli olmuş, her ikisi de klasik literatüre geçecek çalışmalar yayımlamışlardır. Sabırla yapılan çalışmaları ile çok değerli sonuçlara varmışlardır. Özellikle sığır vebası konusunda çok orijinal buluşlara ulaşmışlardır. Sığır vebasının etkeninin filtreleri geçen (Chamberland ve Berkefeld) bir virus olduğunu ilk önce Adil ve Nicolle meydana çıkarmışlardır. Bu buluş için kesin bir tarih söylemek güç olmaktadır. Hutyra-Marek, Hagan ve Wilson gibi patoloji ve bakteriyoloji yazarları bu tarihi 1902 olarak eserlerinde bildirmişlerdir.

Adil ve Nicolle’ün 1902’de yayımladıkları “Etudes sur la Peste Bovine” adlı makalelerinin ilk satırlarında “Temmuz 1899’da İlimler Akademisine gönderdiğimiz mektupta bildirilen eski deneylerimizden de anlaşıldığı gibi sığır vebası virusu süzgeçleri geçmektedir.” şeklinde yazarak buluşlarının 1899’da olduğunu bildirmişlerse de asıl etraflı olarak deneylerin sonuçları 1902’de açıklanmıştır.

Adil ve Nicolle’ün dört yıl süren müşterek çalışmalarının sonuçları, 1899, 1901, 1902’de Annales de L’Enstitute Pasteur ‘de yayımlanmış bulunmaktadır. Bu yazıların hemen her satırı orijinal buluşlarla doludur. Fransa’dan fotokopilerini getirterek incelemek imkanını bulduğumuz 1901 ve 1902 tarihli yazıların birincisinde sığır vebası virusunun çeşitli sığır ırklarındaki virulans farkları ve inkübasyon sürelerinin denendiği, virusa kültür ırkları ile Anadolu kara sığırlara (yerlikara) nazaran step ırklarının dayanıklılık gösterdiğinin anlaşıldığı belirtilmiştir. Yerlikaralarda inkübasyon süresinin kültür ırklarına göre bir gün daha uzun olduğu da meydana çıkarılmıştır. Aynı makalede deneysel enfeksiyonlarda virusun deri altına ya da damar içine verilmesine varılan farklı sonuçlar; virusun invitro resistansının çeşitli şartlarda deneme sonuçları; kurbağa, tavşan, gazel, koyun ve keçilerin virusa hassasiyetleri ve bunların sonuçları etraflı olarak kaydedilmiştir.

1902’de yayımlanan üçüncü makalede ise sığır vebası etkeninin filtreleri geçen bir virus olduğu bildirilmekte; süzülme olayında çeşitli süzgeçlerin (Chamberland, Berkefeld v.b.), hastalık maddesi diluasyonunun, süzülen maddenin, organ, ısı ve tazyik derecesinin etkilerinin araştırılması sonuçları ayrı ayrı yazılmaktadır.

İki yazı içinde toplanan bu kadar uzun, sabırlı çalışmalardan alınan orijinal sonuçlar bugün bütün bakteriyoloji kitaplarına klasik bilgi olarak geçmiş ve bulucular olarak da Adil ve Nicolle kaydedilmiştir.

Bunlardan başka Adil birçok araştırmalar yapmış, özellikle variola vaccinae, malleus ve piroplasmos üzerinde çalışmıştır.

1901’de Nicolle Fransa’ya dönmüştür. Çalışmalarının bir kısmı Nicolle’ün ayrılışından hatta Adil’in ölümünden sonra yayımlanmıştır. Nicolle’ün ayrılması üzerine Bakteriyolojihane-i Osmani ikiye ayrıldı. Bir kısmı eski adı ile Nişantaşı’ndaki binasında kaldı ve konusu yalnız insan hastalıkları oldu. Bir kısmı da Sultanahmet’te Mülkiye Baytar Mekteb-i Ali ‘si için kiralanan binanın üst katında “Bakteriyolojihane-i Baytari” adı altında çalışmaya başladı. İşte Adil bu tarihte asker ve sivil veteriner okullarındaki salgınlar ve bakteriyoloji derslerini vermek görevi üzerinde kalarak yeni kuruluşun müdürlüğüne atandı. Kısa zaman sonra Mülkiye Baytar Mekteb-i Alisi müdürü Zaim beyin ölümü üzerine, daha önce binbaşılığa yükselmiş olan Adil Mustafa diğer görevleri yanında mektebin müdürlüğü vazifesini de yüklenmiş oldu ve 19 Ocak. 1904’te ölümüne kadar bu görevlerinden ayrılmadı.

Mülkiye Baytar Mekteb-i Âlisi

Adil Mustafa Şehzadebaşı öldüğü zaman 33 yaşında bulunuyordu. Bu kısacık ömrünü çok çalışarak geçirmiş ve pek başarılı işler yapmıştı. Son yıllarda hasta olduğu halde çalışmalarının hızı hiç azalmamıştı. Orijinal çalışmalarının hemen hepsini Fransızca olarak yayımlamıştır. Bu konuda elde edebildiğimiz bilgiyi ve ders kitaplarını aşağıda bildiriyoruz:

Ders Kitapları:

1- Emrazı Sariye: Fransızcadan çeviri.

2- Hayvanatı Ehliye Emrazı Sariyesi. 1897.

Maurice Nicolle’le Beraber Bilimsel Makaleleri:

1- Etudes sur la Peste Bovine, Premier Memoire. Annales de L’Institute Pasteur, Vol. 13, 237, 1899.

2- Malarİa des Bovidees. Annales de L’Instİtute Pasteur, 1899.

3- Etudes’ sur la Peste Bovine, Deuxieme Memoire. Annales de L’Institute Pasteur, Vol. 15, 715, 1901.

4- Etudes sur la Peste Bovine, Trioisieme Memoİre. Annales de L’Institute Pasteur, Vol. 16, 56, 1902.

5- Piroplasmose Bovine. Annales de L’Instİtute Pasteur, 1902.

6- Pasteurellosis Observees en Turquie. Annales de L’Institute Pasteur, 1902.

7- Etudes sur Nature de Virus Vaeeinal. Revue General de Toulouse. 1907.

Kaynaklar:

1– Erk, N. (1968). İlk Türk Bakteriyologlarından Adil Mustafa. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 15(01), 24-28.

2- Bekman, M. (1940): Veteriner Tarihi. Ankara Basımevi.

3- Bekman, M. (1945): Veteriner Hekimliğimizin Büyükleri. Marifet Basımevi, İstanbul.

4- Tüzdil, A. N. (1955): Türkiye’de Veteriner Fakültesinin Tarihi ve Laboratuvar Hayatının Başlangıcı. Üniversite Basımevi, Ankara.

5- Demirözü, K. Adil Mustafa Şehzadebaşı. https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/pendik/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=39. Erişim tarihi: 22.05.2022.

6- https://www.vet-alfort.fr/ erişim tarihi: 22.05.2022.

Öğretim Görevlisi Batuhan ŞAHİN

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s